शूराः वयं धीराः वयम्
शूराः वयं धीराः वयम्
शूरा वयं धीरा वयं वीरा वयं सुतराम् ।
गुणशालिनो बलशालिनो जयगामिनो नितराम् ॥१॥
शब्दार्थ: - वयम्= हमलोग , शूराः= बहादुर , धीराः = धैर्यवान , सुतराम =अत्यधिक , बहुत , नितराम् = हमेशा गुणशालिनो = गुणशाली , बलशालिनों = बलशाली , जयगामिनो = विजेता |
अन्वयः – वयम् शूराः वयं धीराः सुतराम वयं नितराम् गुणशालिनो बलशालिनों जयगामिनो|
अर्थ :- हम पराक्रमी, हम धीर / (धैर्यशाली) अतः हम पूर्ण रूप से गुणशाली, बलशाली (और) विजेता (हैं) ।
दृढमानसा गतलालसाः प्रियसाहसाः सततम् ।
जनसेवका अतिभावुकाः शुभचिन्तका नियतम् ॥२॥
शब्दार्थ: - दृढ़मानसाः = दृढ़मनवाले, गतलालसा = लोभरहित, प्रियसाहसा:- साहसी , सततम् = निरन्तर ,
नियतम् = निश्चित |
अन्वयः–- सततम् दृढ़मानसाः, गतलालसाः प्रियसाहसा:, नियतम् अतिभावुका, शुभचिन्तकाः जनसेवकाः ।
अर्थ:- (हम शूर वीर)
दृढ़ मन वाले लोभरहित, साहसी निश्चित ही अत्यधिक भावुक, शुभचिन्तक जनसेवक हैं।
धनकामना सुखवासना न च वञ्चना हृदये ।
ऊर्जस्वला वर्चस्वला अतिनिश्चला विजये ॥ ३ ॥
अन्वयः-- हृदये धनकामना सुखवासना वञ्चना च न , ऊर्जस्वला, वर्चस्वला विजये अतिनिश्चला ।।
शब्दार्था:- धनकामना= धन की इच्छा, सुखवासना = सुख की वासना , वञ्चना
– कपट , ऊर्जस्वला – फुर्ती से युक्त (फुर्तीला) , वर्चस्वला – तेजस्वी , अतिदृढ़निश्चला
= दृढ़निश्चयवाले , विजये = विजय में।
अर्थ:- हृदय में धन की इच्छा और सुख की चाह नहीं है। कपट नहीं है। स्फूर्ति से युक्त और तेजस्वी विजय अति निश्चय वाले हैं।
गतभीतो धृतनीतयो दृढशक्तयो निखिला ।
यामो वयं समराङ्गणं विजयार्थिनो बालाः ॥ ४ ॥
अन्वयः -- वयम् बालाः गतभीतयः धृतनीतयां निखिला दृढ़ शक्तयो विजयार्थिनो समराङ्गणं यामः ।
शब्दार्था: --- गतभीतयः= भयरहित , धृतनीतयो = नीति को माननेवाले नीतिमान , निखिला – सम्पूर्ण , दृढ़शक्त्यों = शक्तिमान् , विजयार्थिनो = विजय चाहने वाले , समराङ्गणं = युद्धक्षेत्र में , याम: = जाते हैं।
अर्थ:- हम बच्चे भयरहित नीतिमान्, सम्पूर्ण दृढ़ शक्तियों
वाले, विजय चाहने वाले युद्ध क्षेत्र में जाते हैं।
जगदीश हे! परमेश हे! सकलेश हे भगवन् ।
जयमङ्गलं परमोज्ज्वलं नो देहि परमात्मन् ॥५॥
अन्वयः –- हे जगदीश ! हे परमेश! हे सकलेश भगवन् ! परमात्मन्
नो परमोज्ज्वलं जयमङ्गलं देहि ।
अर्थ: – हे जगदीश !
हे परमेश्वर ! हे सबके ईश भगवन् ! हे परमात्मा ! हमें परम उज्ज्वल विजय शुभ दो।
*******************************************************************************
प्रश्न 1. एतत् सम्पूर्ण गीतं सस्वरं गायन्तु, लिखन्तु, कण्ठस्थं
च कुर्वन्तु । (इस पूरे गीत को स्वर सहित गाइए, लिखिए और कण्ठस्थ कीजिए ।) उत्तर: छात्र
स्वयं करें।
प्रश्न 2. पाठस्य आधारेण प्रश्नानाम् उत्तराणि एकपदेन लिखन्तु । (पाठ के आधार पर
प्रश्नों के उत्तर एक पद में लिखिए |)
(क)
शूराः के ? उत्तर: भारतीयाः
(ख) वयं
कीदृशमानसाः स्मः ? उत्तर: दृढ
(ग) वयं कीदृशचिन्तकाः स्मः ? उत्तर: शुभ
(घ) वयं कुत्र अतिनिश्चलाः स्मः ?
उत्तर: विजये
(ङ) वयं
विजयार्थिनः कुत्र यामः ? उत्तर: समराङ्गणम्
प्रश्न 3. उदाहरणानुसारम् अधोलिखितानां पदानां वचनपरिवर्तनं कुर्वन्तु । (उदाहरण के
अनुसार नीचे लिखे गए पदों का वचन परिवर्तन कीजिए।)
(क) शूराः वयम् = ‘शूर: ‘अहम्’ वीराः वयम् = “वीर:
“अहम्”
(ख) बलशालिनः, जयगामिनः
उत्तर: बलशाली, जयगामी
(ग)
दृढमानसाः, प्रियसाहसाः
उत्तर: दृढमानसः, प्रियसाहसः
(घ)
अतिभावुकाः, शुभचिन्तकाः
उत्तर: अतिभावुकः, शुभचिन्तक:
(ङ)
धनकामना, वञ्चना
उत्तर: धनकामनाः, वञ्चनाः
(च)
वर्चस्स्वलाः, अतिनिश्चलाः
उत्तर: वर्चस्स्वला, अतिनिश्चलः
प्रश्न 4. ‘क’ स्तम्भेन सह ‘ख’ स्तम्भस्य उचितं मेलनं कृत्वा रिक्तस्थाने लिखन्तु । (‘क’
स्तंभ के साथ ‘ख’ स्तंभ का उचित मेल करके रिक्त स्थान में लिखिए |) उत्तर:
• गीत
भीतयः - धृत नीतयः
• विजयार्थिनो - समराङ्गणम्
• जगदीश
हे परमेश हे - जय मंगलं परमो ज्वलं नो देहि परमात्मन्
• जनसेवकाः
अतिभावुकाः - शुभचिन्तका नियतम्
• ऊर्जस्वला
वर्चस्वला - अतिनिश्चला विजये
प्रश्न 5. उदाहरणानुसारम् अधोलिखितानां पदानां वचन- परिवर्तनं कुर्वन्तु । (उदाहरण के
अनुसार नीचे लिखे गए पदों का वचन परिवर्तन कीजिए
।) एकवचनम् – बहुवचनम्
यथा शूरः – शूराः
(क) धीरः उत्तर: धीराः
(ख) वीरः उत्तर: वीराः
(ग)
जनसेवक : उत्तर: जनसेवकाः
(घ) धनकामना उत्तर: धनकामनाः
(ङ)
निखिल: उत्तर: निखिलाः
(च) बालः उत्तर: बाला:
प्रश्न 6. उदाहरणं दृष्ट्वा अधोलिखितानि पदानि परस्परं संयोज्य वाक्यानि रचयन्तु ।
(उदाहरण के अनुसार नीचे के लिखे गए पदों को परस्पर जोड़कर वाक्य बनाइए )
उत्तर: (क) छात्रः पठति ।
(ख)
छात्रौ पठतः।
(ग)
छात्राः पठन्ति ।
(घ) अहं
पठामि ।
(ङ) आवां
पठावः ।
(च) वयं
पठामः ।
(छ) त्वं पठसि ।
(ज) युवां पठथः ।
(झ) यूयं
पठथ।
प्रश्न 7. कोष्ठकात् उचितं पदं स्वीकृत्य रिक्तस्थाने लिखन्तु । (कोष्ठक से उचित पद लेकर
रिक्तस्थान में लिखिए।)
यथा – तद्, स्त्रीलिंगम्, प्रथमा विभक्तिः, एकवचनम् – सा (एषा / अहम् / सा)
(क)
अस्मद्, प्रथमा विभक्तिः एकवचनम् – ……….. (वयम्/ त्वम्/अहम्) उत्तर: अहम्
(ख)
युष्मद्, प्रथमा विभक्तिः, द्विवचनम् – ……. (त्वम्/स: /युवाम्) उत्तर: युवाम्
(ग) तद्, पुंलिङ्गम्, प्रथमा
विभक्तिः, बहुवचनम् – ……. (एष: /ते/सा) उत्तर: ते
(घ) एतद्, नपुंसकलिंगम्, प्रथमा
विभक्तिः, बहुवचनम् – …… (एतानि / वयम्/ तत्) उत्तर: एतानि
(ङ) एतद्, स्त्रीलिङ्गम्
प्रथमा विभक्तिः एकवचनम् – ….. (अहम् / एषा / एतत्) उत्तर: एषा
(च) तद्, स्त्रीलिङ्गम्
प्रथमा विभक्तिः, द्विवचनम् – ….. (ते / अहम् / एषा) उत्तर: ते
प्रश्न 8. उदाहरणमनुसृत्य उचितेन पदेन रिक्तस्थानं पूरयन्तु । (उदाहरण के अनुसार उचित पद
के द्वारा रिक्त स्थान की पूर्ति कीजिए ।)
यथा – नायिका नृत्यति । (नृत्)
(क)
बालकः ………। (लिख्) उत्तर: लिखति
(ख)
छात्रौ ……। (क्रीड्) उत्तर: क्रीडतः
(ग) अहम्
……। (गच्छ्) उत्तर: गच्छामि
(घ) कविः
……। (पश्य्) उत्तर: पश्यति
(ङ)
महिला: …..। (वद्) उत्तर: वदन्ति
(च)
देवाः …..। (आगच्छ्) उत्तर: आगच्छन्ति
(छ)
फलानि …..। (पत्) उत्तर: पतन्ति
(ज)
गृहिण्यः …..। (उपविश्) उत्तर: उपविशन्ति
