अल्पानामपि QUESTION ANSWER

        अल्पानामपि वस्तूनां संहतिः कार्यसाधिका

१. अधोलिखितप्रश्नानां एकपदेन उत्तराणि लिखत —

(क) मित्राणि ग्रीष्मावकाशे कुत्र गच्छन्ति? उत्तरम् – उत्तराखण्डम्

(ख) कः सर्वत्र प्रसृतः? उत्तरम् – तमः

(ग) कः सर्वान् प्रेरयन् अवदत्? उत्तरम् – सुधीरः

(घ) कः हितोपदेश्यकथां श्रावयति? उत्तरम् – सुधीरः

(ङ) कपोतराजस्य नाम किम्? उत्तरम् – चित्रग्रीवः

(च) व्याधः काञ्चन विकीर्य जालं प्रसारितवान्? उत्तरम् – तण्डुलकणान्

(छ) विपत्तिकाले विस्मयः कस्य लक्षणम्? उत्तरम् – कापुरुषलक्षणम्

(ज) चित्रग्रीवस्य मित्रं हिरण्यकः कुत्र निवसति? उत्तरम् – चित्रवने

(झ) चित्रग्रीवः हिरण्यकं कथं सम्बोधयति? उत्तरम् – “सखे हिरण्यक”

(ञ) पूर्वं केषां पाशान् छिनत्तु इति चित्रग्रीवः अवदत्? उत्तरम् – मदाश्रितानाम्

 

२. पूर्णवाक्येन उत्तराणि लिखत —

(क) यदा केदारक्षेत्रम् आरोहन्तः आसन्, तदा किं अभवत्?

उत्तरम् – श्रीकेदारक्षेत्रम् आरोहन्तः सति, महती वर्षा आरब्धा।

(ख) सर्वे उच्चैः किम् उक्तवन्तः आसन्?

उत्तरम् – “भो भगवन्! अस्मान् अमानुषेभ्यः रक्ष” इत्यादीनि उच्चैः उक्तवन्तः।

(ग) “असंभवमपि कार्यम् साहसबलात् साधयितुं शक्यम्” इति कः अवदत्?

उत्तरम् – आत्मविश्वासबलात् असंभवमपि कार्यम् सम्पन्नं कर्तुं शक्यमिति सुधीरः अवदत्।

(घ) निर्जनं वनं तण्डुलकणान् दृष्ट्वा चित्रग्रीवः किं वर्णयति?

उत्तरम् – चित्रग्रीवः निर्जने वने तण्डुलकणदर्शनं कृत्वा व्याधस्य सम्भावनाम् निरूपयति।

(ङ) केन नीतिवचनेन प्रसिद्धिः अस्ति?

उत्तरम् – “अल्पानामपि वस्तूनां संहतिः कार्यसाधिका” इति नीतिवचनेन प्रसिद्धिः अस्ति।

(च) व्याधात् रक्षणं प्राप्तुं चित्रग्रीवः कं आदेशं दत्तवान्?

उत्तरम् – चित्रग्रीवः पाशविमोचनाय हिरण्यकं आदेशं दत्तवान्।

(छ) हिरण्यकः किं कारणं मौनस्थितः?

उत्तरम् – कपोतानाम् अवपातभयेन हिरण्यकः मौनस्थितः।

(ज) चित्रग्रीवः हिरण्यकं कथं प्रशंसति?

उत्तरम् – चित्रग्रीवः हिरण्यकं “साधु सखे! साधु” इत्यादिभिः वचनेभिः प्रशंसति।

(झ) कपोताः कथं आत्मरक्षणं कृतवन्तः?

उत्तरम् – कपोताः बुद्धिबलेन सङ्घटनसमर्थ्येन च आत्मरक्षणं कृतवन्तः।

(ञ) नायकस्य प्रेरणावचनेन सर्वे किं कृतवन्तः?

उत्तरम् – सुधीरस्य प्रेरणया सर्वे पुलनिर्माणे आङ्गदाः जाता:।

 

३. अधोलिखितानि वाक्यानि पठित्वा ल्यप्-प्रत्यन्तेषु परिवर्तयत —

(क) छात्रः कक्षां प्रविशति। संस्कृतं पठति ।

-  छात्रः कक्ष्यां प्रविश्य संस्कृतं पठति।

 

(ख) भक्तः मन्दिरम् आगच्छति। पूजां करोति ।

ख) भक्तः मन्दिरम् आगत्य पूजनं करोति।

(ग) माता भोजनं निर्माति । पुत्राय ददाति ।

ग) माता भोजनं निर्माय पुत्राय ददाति।

 

(घ) सुरेशः प्रातः उत्तिष्ठति। देवं नमति।

) सुरेशः प्रातः उत्थाय देवम् नमति।

(ङ) रमा पुस्तकं स्वीकरोति । विद्यालयं गच्छति ।

ङ) रामः पुस्तकम् आदाय विद्यालयं गच्छति।

(च) अहं गृहम् आगच्छामि। भोजनं करोमि ।

) अहं गृहम् आगत्य भोजनं करोमि।

(छ) तण्डुलकणान् विकिरति। जालं विस्तारयति।

) तण्डुलकणान् विकीर्य जालं प्रसारयति।

(ज) व्याधः तण्डुलकणान् अवलोकते। भूमौ अवतरति ।(क)ि।

(व्याधः तण्डुलकणान् अवलोक्य भूमौ अवतीर्णः।

 

४. उपसर्गयोगेन कृत्वा-स्थानस्य स्थाने ल्यप्-प्रत्ययस्य प्रयोगः —

(सम्, आ, उप, उत्, वि, प्र)

क) छात्रः गृहं गत्वा भोजनं करोति ।

 

(क) छात्रः गृहम् आगत्य भोजनं करोति।

(ख) माता वस्त्राणि क्षालयित्वा पचति।

ख) माता वस्त्राणि प्रक्षाल्य पचति।

(ग) शिक्षकः श्लोकं लिखित्वा पाठयति।

(ग) शिक्षकः  श्लोकं विलिख्य पाठयति।

 

(घ) रमा स्थित्वा गीतं गायति।

(घ) रमा उत्थाय गीतं गायत।

(ङ) शिष्यः सर्वदा गुरुं नत्वा पठति ।

(ङ) शिष्यः गुरुम् प्रणम्य पठनं करोति।

(च) लेखकः आलोचनं कृत्वा लिखति ।

(च) लेखकः परिकृत्य लिखति।

 

५. रिक्तस्थानपूरणम् —

क) सर्वैः एकचित्तिभूय जलम् आदाय उड्डीयताम्।

ख) जालापहारकं तं अध्वनि अवलोक्य।

ग) अस्माकं मित्रं हिरण्यकः नाम मूषकराजः गण्डक्याः तीरे चित्रवने निवसति।

घ) हिरण्यकः कपोतानाम् अवपातभयात् चकितः तुष्णीं स्थितः।

ड़) यतो हि विपत्तिकाले विस्मयः कापुरुषलक्षणम्।

 

६. पाठे प्रयुक्तेन ल्यप्-प्रत्यन्तपदेन सह उचितं पदं योजयत —

विकीर्य — तण्डुलकणान्

विस्तार्य — जालम्

अवतीर्य — भूमौ

अवलोक्य — तद्वचनम्

एकचित्तिभूय — उड्डीयताम्

प्रत्यभिज्ञाय — तण्डुलकणान्

 

७. समासरूपेण पदपूरणम् —

गण्डक्याः तीरम् → गण्डकीतीरम्, तस्मिन् → गण्डकीतीरे

तण्डुलकणान् कणाः → तण्डुलकणाः, तान् → तण्डुलकणान्

जालस्य आपहारकः → जालापहारकः, तान् → जालापहारकान्

अवपातात् भयम् → अवपातभयम्, तस्मात् → अवपातभयात्

कापुरुषाणां लक्षणम् → कापुरुषलक्षणम्, तस्मिन् → कापुरुषलक्षणे

 

८. पदविच्छेदः —

इत्याकर्ण्य = इति + आ + कर्ण्य

चित्रग्रीवोऽवदत् = चित्रग्रीवः + अवदत्

बालकोऽत्र = बालकः + अत्र

धैर्यमथाभ्युदये = धैर्यम् + अथ + अभ्युदये

भोजनेऽप्यप्रवर्तनम् = भोजने + अपि + अप्रवर्तनम्

नमस्ते = नमः + ते

उपायश्चिन्तनीयः = उपायः + चिन्तनीयः

व्याधस्तत्र = व्याधः + तत्र

हिरण्यकोऽप्याह = हिरण्यकः + अपि + आह

मूषकराजो गण्डकीतीरे = मूषकराजः + गण्डकीतीरे

अतस्त्वाम् = अतः + त्वाम्

कश्चित् = कः + चित्